Hệ thống các vị thần của Đạo Mẫu Việt Nam

Kính thưa Quý vị tín đạo có “đức tin” vào Thần – Thánh, mọi con sông; con suối đều đổ về biển cả bao la, trong thế giới tâm linh cũng vậy, mọi đạo giáo đều đổ về đạo Trời, chung quy chúng ta đều là con dân; tạo hóa của Trời. Việc lựa chọn tôn giáo hay nhân duyên với các Ngài cũng do chúng ta ăn ở tu hành kể cả tiền kiếp mà ra cả và các tôn giáo hình thành là để dẫn lối; chỉ đường chúng ta đi về phía ánh sáng; che chở cho nhân loại, hoặc diệt trừ cái ác.

Ở Việt Nam chúng ta có Đạo Mẫu thờ Tam Tòa Tứ Phủ rất đặc sắc, tuy có ảnh hưởng từ phía Tây của Đạo Phật và Phía Bắc của Đạo giáo do hình thành muộn khoảng từ thế kỷ 15 nhưng mang bản sắc dân tộc rất đặc trưng, đó là giá trị là và tinh hoa xuất phát từ lãnh thổ Việt Nam chúng ta cần giữ gìn, bảo tồn và phát triển. Điều đó đã được nhà nước và quốc tế công nhận, UNESCO đã công nhận là văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 01/12/2016 và đón nhận bằng vào 02/04/2017 ghi danh "Cử hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”

Do đất nước trải qua hàng ngàn năm chiến tranh, loạn lạc, biến cố lịch sử và tính chất dân tộc đã không có một hệ thống ghi chép; lưu trữ bài bản nào được diễn ra, chủ yếu là truyền miệng dân gian, nên chính các bạn hữu Mẫu Giáo cũng chưa chắc đã nắm rõ về đức tin của mình. Bản thân cũng là con cháu nhà có căn đồng số lính và thông qua việc tham khảo nguồn tư liệu trên mạng do các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước hệ thống lại, xin mạo muội chia sẻ bài viết về hệ thống các vị thần của Đạo Mẫu. Mong Quý vị bổ sung cho!

 


Hầu đồng nương

 

A - MỤC LỤC:

I. Hệ thống Thần Linh của Đạo Mẫu (Tứ Phủ Công Đồng):

1. Tam Tòa Thánh Mẫu & Tứ Phủ do các vị cai quản

2. Hàng Quan

3. Hàng Chầu bà

4. Hàng ông Hoàng

5. Hàng Cô - Cậu

6. Hàng Ngũ Hổ ông Lốt

7. Một số thần linh được phối thờ

 

II. Các dạng thức thờ Mẫu

1. Thờ Mẫu ở Bắc bộ

2. Thờ Mẫu ở Trung Bộ

3. Thờ Mẫu ở Nam bộ

4. Các trung tâm thờ Mẫu

5. Tham khảo thêm

 

B - NỘI DUNG:

I. Hệ thống Thần Linh của Đạo Mẫu (Tứ Phủ Công Đồng):

1. Tam Tòa Thánh Mẫu & Tứ Phủ do các vị cai quản

* Tam tòa Thánh Mẫu:

- Mẫu Thượng Thiên

- Mẫu Thượng Ngàn

- Mẫu Thoải

* Tứ phủ công đồng hay Tứ phủ bao gồm:

- Thiên phủ (miền trời): mẫu đệ nhất (mẫu Thượng Thiên) cai quản bầu trời, làm chủ các quyền năng mây mưa, gió bão, sấm chớp.

- Nhạc phủ (miền rừng núi): mẫu đệ nhị (mẫu Thượng Ngàn) trông coi miền rừng núi, ban phát của cải cho chúng sinh.

- Thuỷ phủ (miền sông nước): mẫu đệ tam (mẫu Thoải) trị vì các miền sông nước, giúp ích cho nghề trồng lúa nước và ngư nghiệp.

- Địa phủ (miền đất): mẫu đệ tứ (mẫu Địa Phủ) quản lý vùng đất đai, là nguồn gốc cho mọi sự sống.

Tứ phủ được thờ tại hầu hết các chùa chiền ở miền Bắc Việt Nam. Tại điện Hòn Chén ở Huế, Thiên Y A Na, nguyên là một nữ thần của người Chăm, được nhập vào hệ thống tứ phủ và thờ làm Mẫu Thiên. Trong khi đó, nhiều tài liệu cho rằng ở miền Bắc, Mẫu Thiên lại là Liễu Hạnh Công chúa, và Liễu Hạnh công chúa cũng được coi là Mẫu Địa phủ.

 

2. Hàng Quan:

- Quan đệ nhất thượng Thiên

- Quan đệ nhị giám sát

- Quan đệ Tam Thoải Cung

- Quan đệ Tứ khâm sai

- Quan đệ ngũ Tuần tranh

- Ngoài ra còn có Quan lớn Điều Thất

Các vị Quan hay được hầu là Quan đệ Nhất, Quan đệ Nhị, Quan đệ Tam, Quan đệ Ngũ

 


Ngũ vị Quan

 

 

3. Hàng Chầu bà:

Chầu đệ nhất thượng thiên, Chầu đệ nhị thượng ngàn, Chầu đệ tam thoải cung, Chầu đệ tứ khâm sai, Chầu năm suối Lân, Chầu Lục cung nương, Chầu Bảy Kim Giao (Chầu Bảy Tân La), Chầu Bát Nàn Đại Tướng Đông Nhung, Chầu Cửu Sòng Sơn, Chầu Mười Đồng Mỏ, Chầu Bé Bắc Lệ.

Các vị Chầu phổ biến hay hầu bóng gồm Chầu đệ nhị, Chầu Lục, Chầu Bát, Chầu Mười, Chầu bé

Ngoài ra còn một số vị Chầu khác cũng có hát văn, nhưng về cơ bản ít được hầu bóng, hoặc là chỉ ở một địa phương.

 

4. Hàng ông Hoàng:

- Hoàng Cả

- Hoàng đôi Triệu Tường

- Hoàng Bơ Thoải Quốc

- Hoàng Tư

- Hoàng Năm

- Hoàng Lục Thanh Hà

- Hoàng Bảy Bảo Hà

- Hoàng Bát Bắc Quốc

- Hoàng Chín Cờn Môn

- Hoàng Mười Nghệ An

Các giá Hoàng thường ngự đồng là Hoàng Bơ, Hoàng Bảy, Hoàng Mười

 

5. Hàng Cô - Cậu:

Cô Nhất Thượng Thiên, Cô đôi thượng ngàn, Cô đôi Cam Đường, cô Bơ thoải cung, cô Tư Ỷ La, cô Năm Suối Lân, cô Sáu sơn trang, cô Bảy Kim Giao (Cô Bảy Tân La), cô Tám đồi chèm Cô Chín Sòng Sơn, Cô Mười Mỏ Ba, Hội đồng các cô Bé: cô Bé thượng ngàn, cô Bé Đông Cuông, cô Bé Suối Ngang,...

Cậu Cả, Cậu Đôi, cậu Bơ, Cậu hoàng Quận, Cậu Bé Đồi Ngang

 

6. Hàng Ngũ Hổ ông Lốt:

Tức là năm ông hổ tượng trưng ngũ hành, và Lốt (Thuồng Luồng)

 

7. Một số thần linh được phối thờ:

Ngoài ra cũng có nhiều vị khác được hát văn ca ngợi, và có hầu một số vị Chúa bà như Chúa Thác Bờ (vị này thường hay được hầu thay cho Chầu đệ Tam vì Chầu đệ Tam ít về đồng), Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao,... và một vị chúa tượng trưng cho người cai quản sơn trang là Chúa Sơn trang, các vị tướng sơn trang, quan văn võ, các cô hầu,..

Các thần linh kể trên là các thần linh phổ biến nhất, được đông đảo con nhang đệ tử của Đạo Mẫu công nhận thờ phụng, ngoài ra còn một số vị khác ở địa phương, cũng được đưa vào hầu bóng, thường là các Cô bé. Tuy nhiên, hoạt động này có nhiều bừa bãi, khi mà nhiều ông đồng bà đồng " bịa" thêm vị thánh nào đó để hầu, hay có người hầu cả Ngọc Hoàng,.. gây phản cảm và méo mó đạo Mẫu

 

II. Các dạng thức thờ Mẫu:

1. Thờ Mẫu ở Bắc bộ:

Bắt nguồn từ tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa từ thời tiền sử, tới thời phong kiến một số Nữ thần đã được cung đình hoá và lịch sử hoá để thành các Mẫu thần tương ứng thời kỷ từ thế kỷ 15 trở về trước với việc phong thần của nhà nước phong kiến, hình thức thờ Mẫu thần với các danh xưng như Quốc Mẫu, Vương mẫu, Thánh Mẫu như hiện tượng thờ Âu Cơ, Ỷ Lan, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương,...

Từ khoảng thế kỷ 15 trở đi, hình thức thờ mẫu Tam phủ, Tứ phủ được định hình và phát triển mạnh, đây cũng là thời kỳ xuất hiện các nhân vật như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Cô Đôi Thượng Ngàn,... với các nghi thức ảnh hưởng từ Đạo giáo

 

2. Thờ Mẫu ở Trung Bộ:

Dạng thức thờ Mẫu này chủ yếu ở khu vực nam Trung bộ, đặc trưng cơ bản của dạng thức thờ Mẫu ở đây là tín ngưỡng thờ Mẫu không có sự hiện diện của mẫu Tam phủ, Tứ phủ mà chỉ có hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần. Hình thức thờ Nữ thần như thờ Tứ vị Thánh nương, Bà Ngũ Hành và hình thức thờ Thánh Mẫu như thờ Thiên Y A Na, Ponaga

 

3. Thờ Mẫu ở Nam bộ:

So với ở Bắc Bộ, tục thờ Nữ thần và Mẫu thần có sự phân biệt nhất định với biểu hiện rõ rệt là thông qua tên gọi và xuất thân của các vị thần thì ở Nam Bộ sự phân biệt giữa hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần ít rõ rệt hơn, hiện tượng này được giải thích với nguyên nhân Nam Bộ là vùng đất mới của người Việt, khi di cư vào đây họ vừa mang các truyền thống tín ngưỡng cũ lại vừa tiếp nhận những giao lưu ảnh hưởng của cư dân sinh sống từ trước tạo nên bức tranh không chỉ đa dạng trong văn hoá mà còn cả trong tín ngưỡng

Những Nữ thần được thờ phụng ở Nam Bộ như Bà Ngũ Hành, Tứ vị Thánh nương, Bà Thuỷ Long, Bà Chúa Động, Bà Tổ Cô,...và những Mẫu thần được thờ phụng như Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc, Bà Thiên Hậu,...

 

4. Các trung tâm thờ Mẫu:

- Hà Nội: Phủ Tây Hồ, Đền Quan Tam Phủ, đền Rừng, đền Lừ, đền An Thọ, đền Bà Kiệu, đền Liên Hoa,Đền Sét…

- Hà Nam: Đền Lảnh Giang (Duy Tiên),

- Nam Định: Phủ Dầy (huyện Vụ Bản), Phủ Quảng Cung (Xã Yên Đồng, huyện Ý Yên),...

- Ninh Bình: đền Dâu, đền Quán Cháo, phủ Đồi Ngang, phủ Châu Sơn, đền Cô Đôi Thượng Ngàn, đền Vân Thị...

- Lào Cai: Đền thờ ông Hoàng Bảy ở Bảo Hà.

- Nghệ An: Đền thờ ông Hoàng Mười.

- Hà Tĩnh: Đền thờ ông Hoàng Mười.

- Huế: Điện Hòn Chén.

- Thái Bình: Đền Tiên La thờ Chầu Bát Đền Đồng Bằng thờ Vua Cha Bát Hải. Đền Hưng Long thờ Quan Hoàng Bơ.

- Hải Dương: (Ninh Giang) Thờ quan lớn tuần Tranh (di tích đền Đoan tại ngã ba sông Chanh và Đề Tranh)

- Hải Phòng: (Vĩnh Bảo) Thờ quan đệ tứ.

- Vĩnh Phúc: Đền thờ Quốc Mẫu Tây Thiên,Chúa bà đệ nhất Tây Thiên-Đại Đình -Tam Đảo,Đền Chân Suối,Đền bà chúa thượng ngàn,Đền chúa Mán - Đông Hội,Đền Thanh Lanh,...

 

5. Tham khảo thêm:

- Các công trình nghiên cứu đầu tiên về Nữ thần, Mẫu thần ở Việt Nam đều là các công trình của các nhà khoa học người Pháp như Parmenties, Maspero, Durand, Simond và kế tiếp là các nhà khoa học người Việt như Nguyễn Văn Huyên, Đào Thái Bình,...

- Từ thập niên 1990, nhất là sau hội thảo quốc gia về Thánh Mẫu do Viện nghiên cứu văn hóa Việt Nam tổ chức tại Văn Miếu (Hà Nội), không khí học thuật liên quan tới tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng và tín ngưỡng dân gian nói chung diễn ra sôi động, hàng loạt tác phẩm, công trình nghiên cứu đã được công bố.

- Từ các nghiên cứu tổng hợp, các nhà nghiên cứu đã hệ thống hóa được việc tôn thờ Mẫu ở Việt Nam trên cả phương diện đồng đại và lịch đại. Về phương diện lịch đại, tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam được hình thành và phát triển trên cái nền thờ Nữ thần và Mẫu thần bản địa, rồi tiếp thu những ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Hoa để đạt đến đỉnh cao là đạo thờ Mẫu Tam phủ Tứ phủ. Tới thế kỷ 17-18, khi mẫu Tam phủ Tứ phủ đã được hình thành và phát triển thì nó lại Tam phủ, Tứ phủ hóa tục thờ Nữ thần, Mẫu thần.

- Về phương diện đồng đại, đạo Mẫu theo chân người Việt di cư vào phương nam trong quá trình nam tiến. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã giao thoa, tiếp biến với các tục thờ Mẫu của người Chăm, người Khmer, người Lào từ đó tạo nên các dạng thức địa phương của Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam ở ba miền Bắc bộ, Trung bộ và Nam bộ Vào hồi 17h15 giờ địa phương (21h15 giờ Việt Nam) ngày 1/12/2016, tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa, Cộng hòa dân chủ Liên bang Ethiopia, di sản “Cử hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sưu tầm & viết bài: DTĐ./

  • Dương Tấn Đến
    Dương Tấn Đến
    Dương Tấn Đến 0905 306 769